Günlük bulmaca alışkanlığı: bilim ne diyor, ne demiyor?
“Günde on dakika bulmaca beyni genç tutar” cümlesini çok duyarız. Bu yazıda iddiayı büyütmeden, kaynak gösterebildiğimiz kadarını anlatıyoruz. Kaynak gösteremediğimiz yerde susuyoruz.
Araştırma ne buldu?
Antrenman, kendi görevinde işe yarar. Simons ve arkadaşlarının 2016’da Psychological Science in the Public Interest dergisinde yayımlanan geniş incelemesi (cilt 17, sayı 3, s. 103–186), beyin antrenmanı çalışmalarında insanların çalıştıkları görevlerde gelişme gösterdiğini aktarıyor. Yazarlara göre bu kazancın gündelik zihinsel performansa ya da başka görevlere yayıldığına dair kanıt yetersiz; ayrıca incelenen birçok çalışmanın tasarım sorunları var.
Zihinsel uğraş, yaşa bağlı gerilemeyi durdurur mu? Salthouse’un Perspectives on Psychological Science dergisindeki derlemesi (2006, cilt 1, sayı 1, s. 68–87), zihinsel olarak aktif olmanın yaşa bağlı bilişsel gerilemenin hızını değiştirdiğine dair ikna edici kanıt bulunmadığı sonucuna varıyor.
En dürüst özet şu: bir bulmaca oyununu çok oynayınca o oyunda iyi olursun. Bunun bellek, dikkat ya da yaşlanmaya karşı koruma gibi başka alanlara taşındığı, bu çalışmalara göre, sağlam biçimde gösterilmiş değil.
Yine de neden oynayalım?
- Keyif. Bir bulmacayı çözmenin tatmini gerçek ve bunun için bilimsel gerekçeye ihtiyacımız yok.
- Dil. Kelime bulmacası çözerken yeni bir sözcükle ya da ek kalıbıyla karşılaşman olası; bu somut bir kazanım, soyut bir “zihin egzersizi” iddiası değil.
- Ritim. Günde bir kez, kısa süren, biten bir etkinlik gün içinde küçük bir mola olur.
Alışkanlığı nasıl oturtursun?
Lally ve arkadaşlarının 2010 tarihli çalışması (European Journal of Social Psychology, cilt 40, sayı 6, s. 998–1009), gönüllülerin yeni bir davranışı otomatikleştirmesinin ortanca 66 gün sürdüğünü, kişiler arasında ise 18 ile 254 gün arasında değiştiğini bildirdi. Aynı çalışmada arada bir günü kaçırmanın süreci belirgin biçimde bozmadığı görüldü. Pratik sonuçlar:
- Aynı saate bağla: kahveden sonra, yolculukta, akşam çayında.
- Küçük tut: tek bir bulmaca, beş-on dakika.
- Kaçırırsan bırakma, ertesi gün devam et. Seri (streak) bir motivasyon aracı olabilir; bozulunca vazgeçirmesin.
- Sinirleniyorsan bırak. Keyif alınmayan alışkanlık sürmez.
Sınırımız
Bu yazı sağlık tavsiyesi değildir. Hafıza ya da bilişsel bir sorundan endişeleniyorsan bunun cevabı bulmaca değil, bir hekimdir. Günlük bir oyunu seviyorsan, sevdiğin için oyna.
Kaynaklar
- Simons, D. J., Boot, W. R., Charness, N., Gathercole, S. E., Chabris, C. F., Hambrick, D. Z., & Stine-Morrow, E. A. L. (2016). Do “brain-training” programs work? Psychological Science in the Public Interest, 17(3), 103–186.
- Salthouse, T. A. (2006). Mental exercise and mental aging: Evaluating the validity of the “use it or lose it” hypothesis. Perspectives on Psychological Science, 1(1), 68–87.
- Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.