Türkçede ek dizilişi ve kelime sonları: tahmin rehberi
Türkçe sondan eklemeli bir dildir: bir kökün arkasına her biri tek bir iş yapan ekler dizilir. Bu dizilim rastgele değil, kuralları vardır; bu yüzden bir kelimenin son harfleri çoğu zaman tahmin edilebilir. Aşağıda hem kuralı hem de sözlükte saydığımız rakamları veriyoruz.
İsimlerde ek sırası
İsim köklerinde sıra genellikle şöyledir: kök → yapım eki → çokluk → iyelik → durum eki.
- göz → gözlük (yapım) → gözlükler (çokluk) → gözlüklerim (iyelik) → gözlüklerimden (durum).
- kitap → kitaplar → kitaplarımız → kitaplarımızdan.
Çokluk eki iyelikten, iyelik durum ekinden önce gelir; tersini (kitapımızlardan) yazamazsın. Bu tek kural, uzun bir kelimenin sırasını doğrulamak için yeter.
Fiillerde ek sırası
Fiillerde sıra: kök → çatı → olumsuzluk → zaman → kişi.
- yaz → yazdır (ettirgen) → yazdırma (olumsuz) → yazdırmadı (geçmiş) → yazdırmadık (biz).
- gel → gelme → gelmeyecek → gelmeyeceksin.
Sözlükte kelimeler nasıl bitiyor?
Zemberek sözlüğündeki, fiil olmayan ve en az beş harfli 20.474 maddenin son iki harfine baktık. En sık altı ikili:
| Son iki harf | Pay |
|---|---|
| İK | %3,9 |
| AN | %3,7 |
| ER | %3,5 |
| EN | %3,0 |
| ET | %3,0 |
| AR | %2,7 |
En sık biten ikili bile yalnızca %3,9; yani sözlük maddeleri çok çeşitli bitiyor. Belirli ekler ise daha az: “-lık/-lik/-luk/-lük” ile bitenler %1,5, “-lar/-ler” ile bitenler %1,7. Neden bu kadar az? Çünkü çekimli kelimeler (evler, kitaplar) sözlüğe ayrı madde olarak girmiyor. Oyunlar ise çoğu zaman çekimsiz kelime kullanır; bu yüzden ek kalıplarını son kutular için bir olasılık olarak tut, kesinlik olarak değil.
Tahminde kullanımı
- Fiil ipucunu yakala. İpucu bir eylemi anlatıyorsa kelime “-mak/-mek” ile bitecektir; son üç kutu hazır, geriye kök kalır (demek, yemek beş harfli örneklerdir). Sözlüğümüzde “-mak/-mek” ile biten 3.243 madde var.
- Ünlüyü kökle uyumlu seç. Bir ek eklenecekse ünlüsü kök ünlüyle uyumlu olur: kökte E varsa “-ler”, A varsa “-lar” (ayrıntı için ünlü uyumu).
- Tamlamalarda son harf ünlü olabilir. “Okul müdürü”, “kapı kolu” gibi tamlamalarda ikinci kelime iyelik eki alır (-i, -ı, -u, -ü).
- Uzun kelimede ekleri ayır. Sekiz harflik bir karma harf grubunda önce “-lik, -ler, -ci” gibi eki ayır, kalan harflerde kök ara; ayrıntısı için uzun kelimeler yazımıza bak.
Bu yazıdaki ek sırası, Türkçe dil bilgisinin yerleşik kurallarıdır; istisna ve ek dışı örnekler vardır. Sayımlar yalnızca sözlük maddeleridir, kullanım sıklığını yansıtmaz.
Kaynak
Zemberek NLP Türkçe sözlüğü (master-dictionary.dict, github.com/ahmetaa/zemberek-nlp), Apache License 2.0. Hesabı yeniden yapmak için: scripts/go/stats.mjs.