Türkçenin en uzun kelimeleri ve nasıl uzadıkları
“Türkçenin en uzun kelimesi nedir?” sorusunun tek cevabı yok, çünkü soru üç ayrı şeyi karıştırıyor: sözlükteki en uzun madde, ekle istediğin kadar uzatılabilen kelime ve şaka niyetine kurulmuş cümle-kelimeler. Üçüne ayrı ayrı bakalım.
1. Sözlükteki en uzun maddeler
Zemberek’in açık Türkçe sözlüğünde (26.513 tek sözcüklü madde) en uzun on iki madde şunlar:
- erkanıharbiyeiumumiye (21 harf)
- elektroansefalografi (20 harf)
- kuyruksallayangiller (20 harf)
- elektroansefalogram (19 harf)
- elektroensefalogram (19 harf)
- elektrokardiyografi (19 harf)
- kızılkantarongiller (19 harf)
- çobanaldatangiller (18 harf)
- çobanpüskülügiller (18 harf)
- elektrodinamometre (18 harf)
- elektrokardiyograf (18 harf)
- elektrokardiyogram (18 harf)
Listede üç grup var. Birincisi bilim ve teknik kökenli bileşikler: elektroansefalografi, elektrokardiyografi. Bunlar Yunanca ve Latince köklerin art arda dizilmesiyle oluşuyor. İkincisi, listenin başındaki erkanıharbiyeiumumiye: eski dönemden kalma bir askerî terim (genelkurmay karşılığı); Osmanlıca tamlamaların tek sözcük gibi yazılmasından gelir. Üçüncüsü -giller ile biten bitki ve hayvan familyaları: kuyruksallayangiller, kızılkantarongiller, çobanaldatangiller. “-giller” eki bir aile adı yaptığı için, kök bileşik ne kadar uzunsa aile adı da o kadar uzuyor.
Uzunluk dağılımı da ilginç: maddelerin yalnızca %8,4’ü 11 harf ve üzeri. En kalabalık uzunluk beş harf (4.793 madde), ardından altı, sekiz ve yedi geliyor. Yani uzun kelime aslında nadir.
2. Eklerle uzayan kelime
Türkçe sondan eklemeli bir dildir: kök kelimenin arkasına, her biri tek bir iş yapan ekler sırayla eklenir.
- ev
- evler (çokluk)
- evlerimiz (bizim)
- evlerimizden (çıkma)
- evlerimizdenmiş (duyulan bilgi)
Dil bilgisi ek sırasını büyük ölçüde sabitlediği için zincir, kurallı biçimde epeyce uzayabilir; ama gündelik konuşmada bir kelimenin ek yığını genellikle birkaçla sınırlı kalır. “Uzun kelime”nin sırrı kökün değil ek yığınının uzunluğudur.
3. Meşhur cümle-kelimeler
- Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdan: 36 harf. “Çekoslovakya” kökünden “-lı, -laş, -tır, -ama, -dık, -lar, -ımız, -dan” ekleriyle türetilmiş; kabaca “Çekoslovakyalı yapamadıklarımızdan” anlamında.
- Muvaffakiyetsizleştiricileştiriveremeyebileceklerimizdenmişsinizcesine: 70 harf. Ek sıralaması bakımından kurallı görünür ama kimse böyle konuşmaz; ek zincirini göstermek için uydurulmuş bir dil oyunudur.
Bunlar sözlük maddesi değil, ek kuralının sınırlarını zorlayan örnekler. Bir oyun “en uzun kelime”yi isterse geçerli cevap sözlükteki maddedir, uydurma ek yığını değil.
Oyunlarda uzun kelime bulmanın yolu
Elinde sekiz harf var ve en uzun kelimeyi arıyorsun. Önce eki ara: -lik, -ler, -ci, -mak gibi iki-üç harflik ekler harflerin arasındaysa onları ayır, kalan beş-altı harfte kök ara. Ekleri önce ayırıp kökü ayrı aramak, harf karmasında kelime bulmanın en hızlı yoludur.
Kaynak
Zemberek NLP Türkçe sözlüğü (master-dictionary.dict, github.com/ahmetaa/zemberek-nlp), Apache License 2.0. Hesabı yeniden yapmak için: scripts/go/stats.mjs. Cümle-kelimelerin harf sayısını kodla saydık.